Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Tum mihi Piso: Quid ergo? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Duo Reges: constructio interrete. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

  1. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
  2. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Hoc sic expositum dissimile est superiori. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.

  1. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
  2. Non semper, inquam;
  3. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
  4. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. De quibus cupio scire quid sentias. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam.

  1. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.
  2. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
  3. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
  4. Sed nimis multa.

Quonam modo? Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Quae duo sunt, unum facit. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Cur, nisi quod turpis oratio est? Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Igitur ne dolorem quidem.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Iam contemni non poteris. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Satis est ad hoc responsum. Quis est tam dissimile homini. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Iam enim adesse poterit. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Sed residamus, inquit, si placet. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Non potes, nisi retexueris illa. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Est, ut dicis, inquit; Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Hunc vos beatum; Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? At certe gravius. Hoc non est positum in nostra actione. Si longus, levis; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. De quibus cupio scire quid sentias. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere?

An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Hoc sic expositum dissimile est superiori. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Sed residamus, inquit, si placet. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Ea possunt paria non esse. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Quo modo autem philosophus loquitur? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Iam enim adesse poterit. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Quod iam a me expectare noli. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;